اِنَّ اللّٰهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْاِحْسَانِ وَاِيتَائِ ذِي الْقُرْبٰى وَيَنْهٰى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

يَا اَيُّهَا الَّذِينَ اٰمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلّٰهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَاٰنُ قَوْمٍ عَلٰٓى اَلَّا تَعْدِلُوا اِعْدِلُوا هُوَ اَقْرَبُ لِلتَّقْوٰى وَاتَّقُوا اللّٰهَ اِنَّ اللّٰهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ

يَا اَيُّهَا الَّذِينَ اٰمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلّٰهِ وَلَوْ عَلٰٓى اَنْفُسِكُمْ اَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْاَقْرَبِينَ

Muhtasar İbn Kesîr metninde (16:90): adaleti kıst ve itidal (insaf, denge) anlamında açıklar; İbn Mes'ûd'dan bu âyetin Kur'an'ın en kapsamlı âyeti sayıldığı nakledilir. (Tefsir özeti.)

Bediüzzaman Said Nursi, On Beşinci Mektup'ta adaleti iki türe ayırır (çapa Mâide 5:32):

1. 1Adalet-i mahza (tam adalet): "Bir mâsumun hakkı, bütün halk için dahi iptal edilmez; bir ferd, umumun selâmeti için feda edilmez."
2. 2Adalet-i izafiye (nispî adalet): küllün selâmeti için cüz'ü feda eder, cemaat için ferdin hakkını nazara almaz.
3. 3Ölçü: "Adalet-i mahza kābil-i tatbik ise, adalet-i izafiyeye gidilmez; gidilse zulümdür." Yani izafiye, ancak mahza uygulanamadığında zaruretle devreye girer.

Bu ayrım Mâide 5:32'ye ("bir cana kıymak bütün insanlığı öldürmek gibidir") dayandırılır. Alıntılar birincil metinden doğrulanmıştır. Bu, beşerî yorum katmanıdır; Kur'an'ın kesin beyanıyla özdeş değildir.

وَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ

لَقَدْ اَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَاَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ

Muhtasar İbn Kesîr metninde (55:7): burada mîzanı adaletle açıklar. (Tefsir özeti.)

Bu nükte doğrudan Rahmân 55:7-9 üzerine kuruludur; Bediüzzaman mîzânın âyette dört kez anılmasını ölçünün ağırlığına işaret sayar:

1. 1"Ve ism-i Adl'in cilve-i a'zamından gelen kâinattaki adalet-i tamme, umum eşyanın muvazenelerini idare ediyor ve beşere de adaleti emrediyor."
2. 2"Âyetindeki dört mertebe, dört nevi mizana işaret eden dört defa 'mizan' zikretmesi, kâinatta mizanın derece-i azametini ve fevkalâde pek büyük ehemmiyetini gösteriyor."

Bahis kâinattaki ölçüyü anlatır ve aynı ölçünün insana adalet olarak emredildiğini söyler. Alıntı birincil metinden doğrulanmıştır. Beşerî yorum katmanıdır.

وَاَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ وَاَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلّٰهِ

وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِاَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً

Muhtasar İbn Kesîr metninde, vadeli borçların yazılması âyetinde (Bakara 2:282): yazının ve şahidin "Allah katında daha adil, şahitlik için daha sağlam ve şüpheyi gidermeye daha uygun" olduğunu açıklar. (Tefsir özeti.)

Bediüzzaman bir sözün ünlü bir isme yakıştırılmasını belge saymaz:

1. 1"Şöhret, insanın malı olmayanı da insana mal eder."
2. 2"Müfessir-i Kur'an olan ehadîs-i sahiha bize kifayet eder. Ve mantığın mizanıyla tartılmış olan tevarih-i sahihaya kanaat ederiz."

Bahis mahkeme şahitliğini değil, bir sözün kime ait olduğunun belgelendirilmesini konu edinir; temayla bağ bu noktadadır. Alıntı birincil metinden doğrulanmıştır. Beşerî yorum katmanıdır.

وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيٰوةٌ يَا اُولِي الْاَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ

وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ اُخْرٰى وَاِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ اِلٰى حِمْلِهَا لَا يُحْمَلْ مِنْهُ شَيْءٌ وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبٰى

Muhtasar İbn Kesîr metninde (2:179): kısasın "hayat" oluşunu, aynı akıbetten korkarak öldürmekten vazgeçenlerin çokluğuyla açıklar. (Tefsir özeti.)

Bediüzzaman "kimse başkasının yükünü taşımaz" ölçüsünü, bir insanın tek bir kusuru yüzünden bütünüyle mahkûm edilmesine karşı okur:

1. 1"Adalet-i mahzayı ifade eden وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ اُخْرٰى sırrına göre; bir mü'minde bulunan cani bir sıfat yüzünden sair masum sıfatlarını mahkûm etmek hükmünde olan adâvet ve kin bağlamak, ne derece hadsiz bir zulüm olduğu […]"
2. 2Sorumluluğun kişiye ait oluşu, böylece yalnız hukukî bir ilke değil, insanın insana bakışını da belirleyen bir ölçü olarak okunur.

Bu ifade Kur'an'da birden çok yerde geçer (En'âm 6:164, İsrâ 17:15, Fâtır 35:18, Zümer 39:7, Necm 53:38); külliyat baskısının kendi dipnotu En'âm 6:164'e işaret eder, temanın çapası ise Fâtır 35:18'dir. Aynı mebhasa Liderlik & Yönetim sayfasında da bir cümleyle atıf yapılır. Bu blok temanın bireysel sorumluluk boyutuyla sınırlıdır. Alıntı birincil metinden doğrulanmıştır. Beşerî yorum katmanıdır.

يَا اَيُّهَا الَّذِينَ اٰمَنُوا اِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَأٍ فَتَبَيَّنُوا اَنْ تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلٰى مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ

Muhtasar İbn Kesîr metninde (49:6): fâsıkın getirdiği haberin doğruluğundan emin olmak için araştırmanın (tebeyyün) emredildiğini belirtir. (Tefsir özeti.)

Bediüzzaman aktarılan şeye eklenen mübalağayı, iyi niyetle yapılsa bile zarar üreten bir müdahale sayar:

1. 1"Mübalağa ihtilalcidir. […] Bilmediği halde tezyidinden noksan, ıslahından fesat, medhinden zem, tahsininden kubuh tevellüd eder."
2. 2Aynı mukaddimenin hâtimesi, yanlış anlamadan doğan şüpheleri senet saymayı da reddeder.

Temanın çapası olan Hucurât 49:6 taranan külliyatta hiç anılmaz; buradaki bağ editoryal bir koşutluktur, âyet tefsiri değildir. Alıntı birincil metinden doğrulanmıştır. Beşerî yorum katmanıdır.