İnsan zihni analojilerle çalışır. En soyut matematiksel kavramları bile, bebeklikten itibaren deneyimlediğimiz somut gerçekliklerin üzerine inşa ederiz: çokluk–azlık, büyüklük–küçüklük, önce–sonra… Zihnimizin gökdelenleri hep bu fiziksel tuğlalardan yükselir.

Hiyerarşik bir yapıyı düşündüğünde (örneğin bir binbaşının yüzbaşıdan rütbece 'üstte' olduğunu hayal ettiğinde) zihinde ilginç bir şey olur: sosyal statüyü, tıpkı fiziksel dünyadaki 'yukarı/aşağı' gibi konumlandırırız. Deneyler, gücü 'yukarı', güçsüzlüğü 'aşağı' ile eşleştirdiğimizi ve dikey konumun güç yargımızı etkilediğini gösterir (Schubert, 2005).

Yani soyut bir kavramı (statü), somut bir algıyı (yükseklik) yeniden kullanarak anlarız. Bilişsel bilimde buna 'Embodied Cognition' (Bedenleşmiş Biliş) denir.

Bu sadece statü için değil. Dilimiz bu analojilerle dolu:

— 'Ağır' bir sorumluluk
— 'Sıcak' bir karşılama
— 'Yüksek' bir mevki
— Fikirleri 'sindirmek'
— Bir konuyu 'kavramak' (elle tutmak)

Fiziksel deneyimlerimiz, soyut dünyayı anlamamızın iskeletini oluşturur. Hatta semantik çalışmalarında, çoğunlukla, bir kelime kökünün somut kullanımı, soyut kullanımının atası kabul edilir.

Bu zihinsel mekanizma anlamamız gereken her şeye uygulanır. Hücre içindeki motor proteinleri 'yürüyen kurye'ye, yapay zekayı 'düşünen insan'a, evrimi 'seçim yapan güç'e benzetiriz. Buna antropomorfizm (insan biçimcilik) denir.

Araç olarak kaçınılmaz ve faydalı. Ama tehlike şu: haritayı arazi zannetmek. Analojiyi, hakikatin kendisi sanmak.

— Bir proteinin 'amacı' yoktur; biz öyle anlıyoruz.
— Evrim 'seçmez': biz öyle kavrıyoruz.
— Yapay zekâ 'düşünmez': biz öyle modelliyoruz.

Sorun, aracı amaç zannettiğimizde başlar.

Somut deneyimden yola çıkarak soyutu anlıyoruz. İyi.

Ama ya anlaşılmak istenen şey sınırsızsa? Sonsuzsa?

Sınırlı bir zihin, sınırsız olanı nasıl idrak edebilir? Analojilerimiz yetersiz kaldığında ne olur?

(Bu soruyu bir sonraki yazıda ('Sonsuz Nasıl Bilinir: Yönelimsel İdrak') ele alacağız.)