*“Yaratılış” dediğimizde çoğunlukla kozmik, ihtişamlı bir çerçevede düşünürüz: evrenin var edilişi, dünyanın özenle şekillendirilmesi, yaşamın ortaya çıkışı ve gelişmesi, nihayetinde de insanlığın varoluş sahnesine çıkışı. Birçok kişi için bu olaylar sadece rastgele kozmik tesadüfler değil; derin bir anlam taşır.
Anlamı ontolojik bir seviyede kabul etmek, amacı insan yapımı bir kavram olmaktan öte temel bir gerçeklik olarak görmek, bizi şu anlayışa götürür: anlam taşıyan her şey yaratılmıştır. Yaratılış, tek bir anlık olay olmak zorunda değildir.
✱Dil notu
Türkçe metin yazarın kendi kalemidir. Yazarın bu yazının İngilizcesini de kaleme aldığı biliniyor (Meaning, Creation, and the Telltale Signature of Synteny), ancak özgün İngilizce metin henüz elimizde olmadığı için buradaki İngilizce sürüm çeviridir; yazarın kendi metni temin edildiğinde değiştirilecektir.
Devasa zaman dilimlerine yayılan bir yaratılış
TETİK
Galaksiler
Yaratılış tek bir an değil, süreçlerle gerçekleşebilir.
HÂL
Okyanuslar
Dünyanın özenle şekillendirilmesi.
HÂL
Ormanlar
Yaşamın ortaya çıkışı ve gelişmesi.
SONUÇ
Ve nihayetinde biz
İnsanlığın varoluş sahnesine çıkışı.
Bu geniş yaratılış anlayışı içerisinde tartışmalı bir nokta mevcuttur. Eski Ahit'teki Tekvin (Genesis) anlatısını kelime kelime okuyan bazı gelenekler, insanlığın aniden, diğer yaşam formlarından tamamen bağımsız bir şekilde ortaya çıktığını tasvir eder. Bu yorumda ilk insanlar — Âdem ve Havvâ — diğer canlılarla hiçbir ortak geçmişi olmadan doğrudan yaratılmıştır. Bu doğrudan yaratılış görüşü, yüzyıllardır süregelen tartışmalarda modern bilimsel bulgularla sık sık çatışmıştır.
Bu mesele etrafında kutsal metin yorumlarından felsefî yaklaşımlara, bilimsel verilerden diğer birçok argümana kadar pek çok tartışma döner. Ancak popüler söylemlerde çoğu zaman göz ardı edilen güçlü bir kanıt vardır: genetik senteni (synteny).
Ortak Bir Mirasın İmzasını Görmek
Genomu bir metin olarak okumak
İnsan genomu — büyük ve anlamlı bir metin
Senteni
Cümlelerin aynı sırada ve düzende dizilmiş olması
En yakın biyolojik akrabalarımız olan şempanzelerin, gorillerin ve diğer primatların genomlarına baktığımızda, sadece benzer kelimeler (genler) bulmakla kalmaz, aynı zamanda bu “cümlelerin” benzer sırada ve düzenlerde dizildiğini görürüz. Türler arasındaki gen düzeninin bu korunumu, genetikçiler tarafından senteni olarak adlandırılır.
✱Terim — senteni (synteny)
Genetikte senteni, iki ya da daha fazla türde aynı genlerin aynı göreli sırayla, aynı kromozomal bölgelerde bulunmasıdır. Yazının bütün ağırlığı bu ayrımda toplanır: mesele genlerin benzerliği değil, dizilişlerinin korunmuş olmasıdır. Geniş genom bölgelerinin çarpıcı biçimde hizalanması, ortak bir geçmişe işaret eder.
❝
Sanki milyonlarca yıl boyunca ufak değişikliklerle düzenlenmiş, ama yine de aynı edebî soydan geldiği açıkça belli olan eski bir el yazmasının farklı baskılarını inceliyor gibiyiz.
Senteni: Sadece Benzer Genler Değil
İtiraz neyi açıklar, neyi açıklamaz
İnsanlar ve maymunlar benzer işlevlere sahip — nefes alma, sindirim, üreme — o hâlde benzer genlere sahip olmaları mantıklıdır.
Pratik bir yaratıcı, biyolojik “araçları” yeniden kullanmıştır
✔ Bu, benzerliği açıklar
→Benzer genlerin varlığını açıklamak, o genlerin niçin aynı sırada dizildiğini açıklamaz — asıl soru buradadır.
Ama bu mantık, daha derin bir kalıbı — genlerin düzenini — tam olarak ele almaz.
Her tür “sıfırdan” başlatılsaydı, geniş gen düzenlerini korumanın hiçbir mantıksal nedeni olmazdı
Sınırsız bir yaratıcı bu genetik “bölümleri” istediği gibi yeniden düzenleyebilirdi
✘ Düzen açıklanmadan kalır
❝
Bir kitabı yazmayı düşünün: belirli kelime veya ifadeleri yeniden kullanmak anlamlı olabilir. Ancak neden tüm paragrafları veya bölümleri tam olarak aynı sırayla kopyalayasınız?
Bu düzenin işlevsel bir gereklilik olmadığını biliyoruz, çünkü bir genin kromozom üzerindeki tam pozisyonu genellikle o genin işlevi için kritik değildir.
Düzenin işlevsel zorunluluk olmadığının delilleri
TETİK
Gen taşınabilir
Laboratuvar deneyleri, bir genin bir konumdan başka bir konuma taşınmasının organizmanın işlevini bozmadığını göstermiştir.
HÂL
Gen tedavisi konum belirlemez
Yeni genler hastaların hücrelerine belirli bir yere konmadan eklenir.
HÂL
Plazmitle bile çalışır
Terapötik genler bazen ayrı bir dairesel DNA molekülüyle (plazmit) iletilir; hücreler yine de gereken proteini üretir.
SONUÇ
Öyleyse düzen mirastır
Benzer genler tamamen farklı kalıplarla yerleştirilmiş olabilirdi ve yaşam yine de devam ederdi.
❝
Senteni, iyi “araçların” yeniden kullanımıyla ilgili değildir; aynı eski metinden okunmasıyla ilgilidir.
Süreç Yoluyla Yaratılış: Anlamın Derinliğini Kucaklamak
Aynı delil, iki farklı yaratılış tasavvuru
İnsan, diğer yaşam formlarından tamamen bağımsız olarak bir anda ortaya çıkar.
Senteni bu tasavvura meydan okur
→Senteni yaratılış kavramını dışlamaz; daha geniş bir yaratılış anlayışını benimsememizi teşvik eder.
Yaratıcı yöntem süreklilik dokusunu içerir; her yeni form eski genetik temeller üzerine inşa edilir.
Senteninin tanınması yaratılışı reddetmez — anlayışı zenginleştirir
Yaşamın zamanla çeşitlenmesine izin verir
✱Terim — teistik evrim / evrimsel yaratılış
Yazarın andığı bu perspektife göre, sentenide görülen ortak atalık, yaratıcı tarafından seçilen bir yöntemin parçası hâline gelir: basit yaşam formlarından köken alarak, kökenlerini, anlamlarını ve nihaî amaçlarını düşünen insanlara doğru ilerleyen uzun bir anlatı. Bu, yazının kendi ifadesiyle, inançla çelişmek zorunda değildir.
İnsan Hikâyesini Yeniden Yorumlamak
Senteninin kanıtını kabul etmek, kutsal metinlerin bazı literalist okumalarını zorlayabilir; ancak aynı zamanda daha derin bir manevî ve entelektüel takdire kapı açar. İnsanları izole bir şekilde aniden ortaya çıkmış olarak görmek yerine, bizi — en azından şu ana kadar — anlamlı, ilâhî bir süreçle yönlendirilen bir sürecin zirvesi olarak görebiliriz.
❝
Hem yaratılmışız hem de ilişkilendirilmişiz — genetik düzeyde diğer yaşam formlarına bağlanmışız.
Bu içgörüleri uzlaştırdığımızda, insan yaşamının amacı ve kutsallığının diğer canlılarla olan bağlantımız tarafından azaltılması gerekmez. Aksine, atalarımızın genomik planını paylaştığımızı anlamak, bir birlik ve sorumluluk hissi davet eder.
Bizi ayıran nitelikler — ve ait oluşumuz
Birçok yönden farklıyız; ama bu nitelikler, yaşamın geniş ve sürekli dokusuna ait olduğumuzu kabul ederek var olabilir ve hatta güçlenebilir.
Soyut düşünce
Kökenlerini ve nihaî amacını düşünebilme
Öz-yansıtma
Kendine dönüp kendini konu edebilme
Ahlâkî yargı
Sorumluluk duygusunun zemini
Sonuç: Senteni Daha Derin Bir Gerçeğin İşareti Olarak
Genomlardaki senteninin varlığı, insanların ve diğer canlıların sadece benzer genleri değil, karmaşık ve katmanlı bir genetik geçmişi paylaştığının incelikli ancak derin bir göstergesidir. Bu gerçeklik, ani ve izole bir yaratılış yorumlarına meydan okur — ancak yaratılış kavramını dışlamaz.
❝
Senteni sadece genetikte teknik bir terim değildir; dinamik, sürekli ve derin anlamlı bir yaratılış görüşüne işaret eden bir yol işaretidir.
✱Yazar hakkında · küme
Bu metin Felsufi'nin kendi görüşüdür ve Medium'daki özgün yazısından alınmıştır; site editoryal bir hakemlik uygulamamıştır. Yazı, yazarın Medium'da Yaratılış Hikâyesi adıyla topladığı okuma listesinde yer alır; aynı listedeki diğer yazılar sitede mevcuttur: evrim üçlemesi (Hâlâ mı Evrim? → Evrim Dinsizliği Yayma Projesidir! → Evrim, İnanç ve Aklımızdaki Resimler) ve Yaratılış Hikâyesi 1-2. Metindeki ERV/ortak ata tartışmasının devamı Hâlâ mı Evrim? yazısında bulunabilir.