A'lâ Sûresi-1: Tesbih ve Soyutlama

سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْاَعْلٰى

A'lâ 87:1

“A'lâ olan, yüce Rabbinin ismini tesbih et!” — Emrin nesnesi Rabb değil, Rabbin ismidir; sıfatı da azîm yahut kebîr değil, a'lâ. Yazının bütün argümanı bu iki tercihin üzerine kurulur.

Tesbih: Uzaklaştırma Fiili

*Tesbih, sebbeha kökünden gelir. Sebbeha ise bir kuşun uçup uzaklaşması, bir balığın yüzüp uzaklaşması anlamlarında kullanılmış. Genel olarak kusur ve noksan sıfatlarını Allah'a yakıştırmamak, onları zihinsel olarak uluhiyet kavramından uzaklaştırmak demektir.

Kökten kavrama: *sebbeha*

Ortak çekirdek: bir ortamda süzülerek uzaklaşmak

Kuş

Havada uçup uzaklaşması

Balık

Suda yüzüp uzaklaşması

Zihin

Kusur ve noksanı uluhiyet kavramından uzaklaştırması

Yani tesbih, bir övgü kadar bir arındırma fiilidir

وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَالْمَلٰٓئِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ

Ra'd 13:13

“Gök gürültüsü O'nu hamd ile tesbih eder, melekler de O'nun heybetinden dolayı.” — Tesbihin öznesi yalnız insan değildir; cansız görünen bir hâdise ile mücerret bir varlık aynı cümlede yer alır.

تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ

İsrâ 17:44

“Yedi gök, yer ve bunlarda bulunan herkes O'nu tesbih eder; O'nu övgü ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur. Ne var ki siz onların tesbihini anlamazsınız.” — Tesbih evrenseldir, fakat doğrudan anlaşılmaz; anlaşılmaması onun yokluğuna delil değildir.

Lokal bakıldığında — yani zamansal, mekânsal ve ilişkisel olarak kısıtlı bir açıdan bakılınca, yahut ehadiyyet çerçevesinden bakılınca — hâdiselerde kusurlar, eksiklikler görünür. Bir balık yüzlerce yumurta çıkarır, bunların çok azından balık çıkar. Sebepler ve aracılar bu kusur ve eksiklikleri üstlerine çekerler. İlk olarak göze de akla da onlar görünür, kusurların kaynağı olarak. Bu şekilde, şuurlu olmasa da tesbih etmiş olurlar.

Neden “Rabbini” Değil, “Rabbinin İsmini”?

Âyette “Rabbini tesbih et” demiyor, “Rabbinin ismini” diyor. Bu kullanımı Alak 96:1'de bismi rabbikellezî halak olarak görmüştük. Bu bağlam özelinde doğrudan Rabbi değil Rabbin ismini demesi, nihayetinde gözlem dünyasında bizim Rabb'in ismi ile muhatap olduğumuza işaret eder ve hatırlatır. Onun da tesbih edilmesi gerektiği — yani gözlemlerimiz lokal perspektifte kaldığı için ve gerçekliği bütünüyle bir anda göremediğimiz için, dış dünyada yapılan gözlemleri tesbih ile proses etmemiz gerektiği bildirilir.

اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ

Alak 96:1

“Yaratan Rabbinin ismiyle oku.” — İki sûre aynı kalıbı paylaşır: bismi rabbike / isme rabbike. Yaratılanı her türlü okursun; fakat Rabbin ismi ile okuman isteniyor.

Tesbihin iki yönü

Gözlemleri tesbih ile proses etmek ne demektir?

1 · Kusuru perspektife hamletmek

Zâhirde görünen kusur ve noksanlıkları — yani yokluk işaretlerini — perspektifimizin darlığına hamletmek

Rabbini, zâhirde gördüğün kusurlu ve noksan işlerle tesmiye etme, isimlendirme, bunu O'na yakıştırma

Lokal ve global perspektifleri göz önünde bulundur; gördüğün kusuru perspektifinin lokalliğine bağla

2 · Fâilin kim olduğunu ikrar

Gördüğümüz fenomenlerde gerçekte yapanın, işleyenin Allah olduğunu kabul ve ikrar etmek

Sebeplere tesir-i hakikî vermemek

Wolfram: sınırlı gözlemci, indirgenemez hesap

Stephen Wolfram bu anlam için şunu söylüyor: insan yahut herhangi bir gözlemci computationally bounded — hesaplama kapasitesi sınırlı — olduğu için, computationally irreducible — hesabı kısaltılamaz — olan bazı şeyleri anlamlandıramaz, onlara “rastgele” der. Yani rastgelelik, sistemin bir özelliği değil; gözlemcinin kapasitesiyle sistemin karmaşıklığı arasındaki farkın adıdır. Âyetin “siz onların tesbihini anlamazsınız” (İsrâ 17:44) ifadesiyle aynı yere bakar.

سُبْحَانَهُ وَتَعَالٰى عَمَّا يَصِفُونَ

En'âm 6:100

“Sübhândır ve yücedir onların tavsiflerinden” (sübhânehû ve teâlâ ammâ yasifûn). — Cinleri Allah'a ortak koşmaları ve O'na oğullar-kızlar yakıştırmalarının hemen ardından gelir.

سُبْحَانَهُ وَتَعَالٰى عَمَّا يُشْرِكُونَ

Nahl 16:1

“Sübhândır ve yücedir onların şirklerinden” (sübhânehû ve teâlâ ammâ yüşrikûn). — Aynı kalıp Nahl 16:3'te de tekrarlanır: teâlâ ammâ yüşrikûn.

Bir örüntü: sübhânehû nerede geçerse

Kur'an'da sübhânehû geçen her yerde şirk konusu işlenir. Bu tesadüfî bir yan yanalık değil, tesbihin ikinci yönünün doğrudan ifadesidir: sebebe tesir-i hakikî vermek, yani fâili yanlış adreslemek, tam da şirkin tarifidir. Tesbih bu yüzden bir övgü formülü değil, bir fâil düzeltmesidir.

Devamı Nazarı Dış Dünyaya Çevirir

اَلَّذِي خَلَقَ فَسَوّٰى

A'lâ 87:2

“O ki yarattı ve tesviye etti” — yani tasarladı, düzenledi. Emirden hemen sonra gelen bu cümle, nazarı dış dünyadaki gözlemlerimize çevirir.

وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدٰى

A'lâ 87:3

“O ki takdir etti ve yol gösterdi” — ölçüyü koydu, yolu çizdi ve yoluna iletti. Kader ve “kolay olana yolunu kolaylaştırmak” bahsi ayrıca ele alınmayı hak eder.

Bu, Alak 96:1'deki ikra' bismi rabbikellezî halak âyetine paraleldir. Yaratılanı her türlü okursun; ama yaratılanı Rabbin ismi ile okumamız isteniyor — yani belli bir paradigma ile: yaratılan-yaratılış-yaratan ilişkilerini rububiyet çatısı altında, yani tekâmül, gelişme, kemaline doğru ilerleme çerçevesiyle okumamız isteniyor. Şimdi de: A'lâ olan Rabbinin ismini tesbih et ki O yarattı, tesviye etti; O ki takdir etti, yol çizdi ve yoluna iletti.

“Senin Rabbin” — rububiyetin geldiği yer

Âyette senin Rabbin diyor. Rububiyetin geldiği yerde, mahlûk ile insan arasındaki ilişki, mahlûk üzerinden insanın terbiyesi ve neticesinde de tekâmülü anlatılır. Rububiyet yaratılanı kemaline iletir. Alak Sûresi 1-5 okumalarında görüldüğü üzere, her şeyi yaratan ile insanı yaratan aynı Zât'tır — bu da insan, kâinat ve uluhiyet arasında bir mütekabiliyet ilişkisi kurar.

A'lâ: Soyutlama Yoluyla Yücelik

A'lâya Türkçede yüce diyoruz. Esasında azîm/azamet, kebîr/kibriyâ, mecîd kavramlarından farklıdır. A'lâda, ulviyette, soyutlama (tecerrüd) ile bir yücelik verme anlamı vardır. Soyutlama ise ontolojik genelleştirme ile olur.

Yücelik nasıl kurulur?

Azîm · Kebîr · Mecîd

Yücelik büyüklük, azamet, şeref ekseninde kurulur.

Ölçek aynı kalır, derece yükselir

Kavram, verili çerçevenin içinde büyür

→Bu yüzden âyet “Rabbinin ismini tesbih et” derken a'lâ sıfatını seçer: tesbih zaten bir uzaklaştırma, bir soyutlama fiilidir — ve a'lâ, o fiilin varacağı yönün adıdır.

A'lâ

Yücelik tecerrüd, yani soyutlama ile kurulur.

Çerçevenin kendisi genişler — ontolojik genelleştirme

Lokalden globale doğru anlam sınırlarının açılması

Fincancıdan sanatçıya — ontolojik genelleştirme

TETİK

“Fincancı”

Kahve fincanını yaratan ve şekillendiren ustayı bu isimle tanıdık. Bildiğimiz tek eser fincandır.

HÂL

“Seramikçi”

Dükkânına gittik: sadece fincan değil, başka kap kacaklar da yapıyormuş. İsmi fincandan soyutlayıp genelleştirdik.

HÂL

“Sanatçı”

Sonra baktık ki yandaki marangozluk dükkânı da ona ait. Demek ki bu usta seramikçiden de a'lâ imiş: her şeyi yapan bir sanatçı.

SONUÇ

“Daha a'lâ”

Her adımda isim daha kapsayıcı, usta daha a'lâ oldu — ama usta değişmedi. Değişen, bizim anlam çerçevemizin sınırıdır.

❝

Soyutlama derken bunu kastediyorum: daha kapsamlı bir anlam seviyesinden anlamaya çalışma. Lokalden globale doğru anlam çerçevesinin sınırlarını genişletme.

— Felsufi

İlgili okuma ve metin hakkında

Bu yazı, sitedeki Alak Sûresi 1: İlk Besmele, Büyük Resim ve Metafizik Paradigma okumasının doğrudan devamı sayılabilir — bismi rabbike kalıbı iki sûrede de aynı işi görür. Terminoloji 6: Sema ve İsim Kavramları ise buradaki isim tartışmasını kök düzeyinde sürdürür. Yazar bu metni bir serinin ilk parçası olarak numaralandırmıştır (A'lâ Sûresi-1); devamı henüz sitede yok. Âyet metinleri sitedeki âyet grafiğinden alınmış, Osmanlı imlâsı görüntü için normalize edilmiştir. Türkçe metin yazarın kendi kalemidir; İngilizce sürüm çeviridir.