Nefs Mertebeleri

İbn Kesîr, Yusuf 12:53'te bu ayetin Hz. Yusuf'a ait olduğu görüşünü tercih eder: Hz. Yusuf, en masumiyetinin zirvesinde bile 'ben kendimi tezkiye etmiyorum' diyerek hiçbir insanın kendi nefsinden emin olamayacağını öğretir. Elmalılı: 'Nefs-i emmâre, aklın ve iradenin koruması olmadığında doğal yörüngesine döner: şehvet ve gazap.' Râzî 'el-ammâra siygatü mübâlağa'dır der — dilbilim açısından mübalağa kalıbıdır.

İbn Kesîr, Yusuf 12:53; Elmalılı Hamdi Yazır, Hak Dini Kur'an Dili, Yusuf 53; Râzî, Mefâtîhu'l-Gayb, Yusuf 53.

Hasan-ı Basrî'nin (ö. 728) meşhur yorumu: 'Mü'min kendini her gün kınayarak geçirir — sözümü niye böyle söyledim, kalkmak varken niye oturdum, niye gülümsedim — bu kınamalar bizzat onun imanının delilleridir.' Zemahşerî Keşşâf'ta ve Râzî Mefâtîh'te bu nakli detaylandırır. Elmalılı: 'Nefs-i levvâme mü'minin kalbidir.'

Hasan-ı Basrî rivayeti (Zemahşerî, Keşşâf, Kıyâme 75:2); Râzî, Mefâtîh, Kıyâme 2; Elmalılı, Hak Dini, Kıyâme 2; İbn Kesîr, Kıyâme 2.

İbn Kayyim, Medâricü's-Sâlikîn'de mutmainneyi 'meaningful arrival point' olarak nitelendirir: 'Allah kuluna hitap eder, kulu O'na döner — iki yönlü bir hareket vardır.' Ayetteki 'irci'î' (dön) emrinin iki boyutu var: hem dünyada hem ahirette. Elmalılı bu emri 'ölüm anında ve ba'sda' olmak üzere iki defa verildiğini nakleder.

İbn Kayyim, Medâricü's-Sâlikîn (mutmainne bahsi); Elmalılı, Hak Dini, Fecr 89:27-30; Taberî, Câmiu'l-Beyân, Fecr 27; İbn Kesîr, Fecr 27-30.

İbn Arabî, Fütûhât-ı Mekkiyye'de nefsin mertebelerinin her birini 'bir varlık derecesi' (bir menzil) olarak görür. Mülhime, sâlikin (yol yolcusunun) kalb ile bağlantı kurduğu mertebedir — artık iyiliği sezgisel olarak bilir, iç rehberliği aktiftir.

İbn Arabî, Fütûhât-ı Mekkiyye (menzil sistemi); Annemarie Schimmel, Mystical Dimensions of Islam, UNC Press, 1975.

Bu mertebe zâhirî tefsirde yoktur. Tasavvufî-bâtınî bir okumadır. Zâhirî tefsirle tamamlayıcı olarak okunabilir ama onun yerine geçmez. Ayrıca İbn Arabî'nin vahdet-i vücûd çerçevesi klasik ulemanın eleştirisine konu olmuştur — özellikle İbn Teymiyye Mecmûu'l-Fetâvâ'da bu sistemin panteizm/panenteizm riskine yakınlığını ve şer'î bir zemin yokken bâtınî yorumun gerekçeleştirilemeyeceğini ileri sürer; İbn Kayyim ve İbn Haldûn da benzer mesafelerde durur.

Tasavvuf ekolünde bu mertebede sâlikin iradesi Allah'ın iradesine tam teslim olmuştur. Gazâlî, İhyâ'da rızâ kavramını ayrı bir bölüm olarak işler; ama onu bir nefs mertebesi değil, bir makam (durak) olarak ele alır. İki tasnif arasındaki fark önemlidir: Gazâlî makamât (davranış durakları) sistemini kullanır, nefsin mertebeleri değil.

Gazâlî, İhyâu Ulûmi'd-Dîn (rızâ bahsi — makam olarak); Annemarie Schimmel, Mystical Dimensions, bölüm 3.

'Râdıye' mertebesinin kendi başına var olduğu görüşü tasavvuf ekolüne aittir. Klasik tefsir (Taberî, Râzî, Elmalılı, İbn Kesîr) Fecr 89:28'deki kelimeyi nefsin sıfatı olarak kabul eder — ayrı mertebe olarak değil. Gazâlî bile rızâyı 'makam' olarak işler, 'nefs mertebesi' olarak değil.

İbn Arabî ekolünde bu mertebe, 'kul-Rab' ilişkisinde en yüksek denkliğin yaşandığı menzildir. Klasik tefsirde bu mertebe ismi yoktur — Fecr 28'deki 'mardıyye' kelimesi aynı nefsin (mutmainne'nin) ikinci sıfatı olarak okunur.

İbn Arabî, Fütûhât; Annemarie Schimmel, Mystical Dimensions; Elmalılı, Fecr 28 (zâhirî karşı görüş için).

Aynı uyarı: zâhirî tefsirde bu ayrı mertebe yoktur.

Abdülkerim Cîlî el-İnsânü'l-Kâmil fî Ma'rifeti'l-Evâhir ve'l-Evâil eserinde bu mertebeyi tasavvufî kozmolojinin zirvesi olarak işler. William Chittick'in akademik çalışmaları bu sistemin tarihsel-fenomenolojik analizini sunar.

Abdülkerim Cîlî, el-İnsânü'l-Kâmil (14.-15. yy); William Chittick, The Sufi Doctrine of Rumi, World Wisdom, 2005.

'Nefs-i kâmile' kavramı Kur'ân'da isim olarak hiç yer almaz. Bu mertebe tamamen tasavvufî bir yapılandırmadır. Klasik Sünnî ulema bu kavramın — 'insân-ı kâmil' doktrininin bir parçası olarak — Kur'ânî zeminden saptığını ileri sürmüştür. Özellikle İbn Teymiyye ve İbn Kayyim'in eleştirileri bu yönde serttir.