لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِاُولِي الْاَلْبَابِ مَا كَانَ حَدِيثاً يُفْتَرٰى وَلٰكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ

وَكُلاًّ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ اَنْبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤٰادَكَ وَجَاءَكَ فِي هٰذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرٰى لِلْمُؤْمِنِينَ

Muhtasar İbn Kesîr metninde (Yûsuf 12:111): peygamberlerin kıssaları akıl sahipleri için ibrettir; mü'minlerin kurtuluşu ve inkârcıların helâki tefekküre konudur. Metin, Kur'an'ın uydurulmuş bir söz olmadığını, Allah katından geldiğini; önceki vahiylerdeki doğruyu tasdik edip tahrif olanı düzelttiğini ve helâl ile harâm dâhil her şeyi açıkladığını vurgular. (Tefsir özeti.)

Bediüzzaman Said Nursi, Muhakemat'ın Birinci Makalesinde, Kur'an'ın kıssaları hangi maksatla zikrettiğini ve okuyucunun bu anlatılar karşısındaki payını şöyle koyar:

1. 1Kıssaların zikredilme gayesini alınacak hisseye bağlar: 'Kur'ân hısas için kasası zikrettiği gibi, ukad-ı hayatiye hükmünde ve makasıd-ı Kur'âniyeden bir maksadına münasip noktaları intihap ve rabt-ı maksada ittisal ettiriyor.'
2. 2Aynı sayfada ölçüyü tek cümleye indirir: 'Hînâ ki, kıssa hisse içindir. Sana ne lâzım teşrihatı nasıl olursa olsun, sana taâlluk edemez. Kendi hisseni al, git.'
3. 3Bu ölçü okuyucunun dikkatini anlatının teşrihatına (ayrıntısına) değil, kendi payına çevirir; alınacak hisse, kıssanın etrafındaki tartışmaya bağlı kılınmaz.

Alıntılar birincil metinden (Muhakemat, Birinci Makale / Unsuru'l-Hakikat, Dördüncü Mesele) erisale.com üzerinden doğrulanmıştır. Cümleler, Kur'an'daki sed ve Ye'cüc-Me'cüc bahsi tartışılırken konulmuş genel bir okuma kuralıdır; Bediüzzaman burada Yûsuf 12:111 ve Hûd 11:120'yi anmaz, bu bağ editoryaldır. Bu, âyetler üzerine modern bir tefsir/risale okumasıdır (beşerî yorum katmanı); Kur'an'ın kesin beyanıyla özdeş değildir.

قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْاَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ

اَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْاَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا اَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَاَثَارُوا الْاَرْضَ وَعَمَرُوهَا اَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوهَا وَجَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانَ اللّٰهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلٰكِنْ كَانُوا اَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ

اَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْاَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا اَوْ اٰذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا فَاِنَّهَا لَا تَعْمَى الْاَبْصَارُ وَلٰكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ

Muhtasar İbn Kesîr metninde (Âl-i İmrân 3:137): Uhud'da zarara uğrayan mü'minlere, kendilerinden önceki ümmetlerin de benzer imtihanlardan geçtiği hatırlatılır; yeryüzünde gezip yalanlayanların âkıbetine bakmaya çağrılır. Bahis Uhud bağlamında mü'minleri teselli eder ve geçmişte yalanlayanların âkıbetinden ibret almaya davet eder. (Tefsir özeti.)

Bediüzzaman Said Nursi, Kur'an'daki tekrarların hikmetini işlediği Onuncu Mesele'de, geçmiş asırların Kur'an okuyucusu için ne hâle geldiğini şöyle anlatır:

1. 1Kur'an'ın kıssa anlatımını tek bir olayın hatırasıyla sınırlı görmez: 'Güya kıssadan yalnız bir hisse ve bir hikâye-i tarihiyeden bir ibret değil, belki bir küllî düsturun efradı olarak her asra ve her tabakaya hitap ederek taze nazil oluyor.'
2. 2Geçmişi ölü bir alan saymayı gaflet nazarına bağlar: 'nazar-ı gaflet ve dalâlette vahşetli ve dehşetli bir ademistan ve elîm ve mahvolmuş bir mezaristan olan bütün geçmiş zaman ve ölmüş karnlar ve asırlar, canlı birer sahife-i ibret ve baştan başa ruhlu, hayattar bir acip âlem […] sûretinde' gösterilir.
3. 3Bu göstermeyi iki yönlü kurar: Kur'an, 'sinema perdeleri gibi kâh bizi o zamanlara, kâh o zamanları yanımıza getirerek her asra ve her tabakaya' dersini verir.
4. 4Aynı sayfada, zulmün cezası olan musibetlerin şiddetle beyanını, 'kavm-i Âd ve Semûd ve Firavun'un başlarına gelen azaplarla' baktırma olarak okur ve devamında 'mazlum ehl-i imana, İbrahim ve Mûsâ aleyhimesselâm gibi enbiyanın necatlarıyla tesellî' verildiğini söyler.

Alıntılar birincil metinden (Şuâlar, On Birinci Şuâ / Meyve Risalesi, Onuncu Mesele, Emirdağ Çiçeği) erisale.com üzerinden doğrulanmıştır; aynı metin Sözler'de Yirmi Beşinci Söz'ün Emirdağ Çiçeği olarak ve Asâ-yı Mûsâ'da da yer alır. Bediüzzaman burada Âl-i İmrân 3:137, Rûm 30:9 ve Hac 22:46'yı anmaz; âyetlerle kurulan bağ editoryaldır. Bahis, geçmişin ibret olarak okunmasına dair bir uyarı ve ders çerçevesidir; bütün kavimleri bağlayan zorunlu bir tarih kanunu çıkarılmasına dayanak değildir. Bu, modern bir tefsir/risale okumasıdır (beşerî yorum katmanı); Kur'an'ın kesin beyanıyla özdeş değildir. Aynı risaleden başka pasajlar Sosyoloji & Toplum ve Dil & Belâgat sayfalarında da anılır.

اَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ اِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ اَلَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا فِي الْبِلَادِ وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ

وَاذْ‌كُرُوا اِذْ جَعَلَكُمْ خُلَـفَاءَ مِنْ بَعْدِ عَادٍ وَبَوَّاَكُمْ فِي الْاَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهَا قُصُوراً وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتاً فَاذْكُـرُوا اٰلَاءَ اللّٰهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْاَرْضِ مُفْسِدِينَ

Muhtasar İbn Kesîr metninde (Fecr 89:6): Âd kavmi, İrem soyundan gelen, büyük bir bedenî güce ve sütunlu yapılara sahip bir topluluktu; Hz. Hûd'u yalanlayınca yedi gece sekiz gün esen bir kasırgayla helâk edildiler. Semûd ise vadilerde kayaları yontarak evler yapmış, elçilerini yalanlayınca cezalandırılmıştı. Firavun da azgınlığı ve bozgunculuğuyla anılır; netice, Rabbin her an gözetleyici olduğudur. (Tefsir özeti.)

Bediüzzaman Said Nursi, On Üçüncü Lem'a'nın On Birinci İşaretinde, Kur'an'ın helâk edilen kavimleri anlatırken kâinatı nasıl konuşturduğunu ve bunun sebebini şöyle ele alır:

1. 1Kur'an'ın üslûbunu kâinatın tepkisi üzerinden okur: 'Ehl-i dalâletin şerrinden kâinatın kızdıklarını ve anâsır-ı külliyenin hiddet ettiklerini ve umum mevcudatın galeyana geldiklerini, Kur'ân-ı Hakîm, mucizâne ifade ediyor.'
2. 2Kavimleri adlarıyla sayar: 'kavm-i Nuh'un başına gelen tufan ile semâvat ve arzın hücumunu ve kavm-i Semud ve Âd'ın inkârından hava unsurunun hiddetini ve kavm-i Firavuna karşı su unsurunun ve denizin galeyanını' anar.
3. 3Sebebi, inkârın kapsamına bağlar: 'küfür ve dalâlet, müthiş bir tecavüzdür ve umum mevcudatı alâkadar edecek bir cinayettir.' Gerekçesi, 'hilkat-i kâinatın bir netice-i âzamı' olan insan ubudiyetinin reddedilmesidir.

Alıntılar birincil metinden (Lem'alar, On Üçüncü Lem'a, On Birinci İşaret) erisale.com üzerinden doğrulanmıştır. Bediüzzaman burada Âd ve Semûd için Hâkka 69:5-6'ya işaret eder; Fecr 89:6-9 ve A'râf 7:74 ile kurulan bağ editoryaldır. Bahis, Kur'an'ın elçilerini yalanladığını bildirdiği belirli kavimler hakkındadır; buradan herhangi bir musibetin belirli bir topluluğun cezası olduğu veya musibete uğrayanların kendi acılarından sorumlu tutulabileceği sonucu çıkarılamaz. Bu, modern bir tefsir/risale okumasıdır (beşerî yorum katmanı); Kur'an'ın kesin beyanıyla özdeş değildir.

وَنُرِيدُ اَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْاَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ اَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ

فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ اٰيَةً وَاِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ عَنْ اٰيَاتِنَا لَغَافِلُونَ

Muhtasar İbn Kesîr metninde (Kasas 28:5): Firavun yeryüzünde büyüklenmiş, halkını sınıflara bölmüş ve İsrâiloğulları'nı ezmişti. Buna karşılık Allah'ın muradı, zayıf bırakılanlara lütfedip onları önderler ve vârisler kılmaktı; hiçbir dünyevî güç ilâhî takdiri engelleyemez, Firavun'un kudreti kendisini Hz. Mûsâ eliyle gelen âkıbetten koruyamadı. (Tefsir özeti.)

Bediüzzaman Said Nursi, Onuncu Söz'ün Üçüncü Hakikati'nde, Firavun gibi zorbaların dünyadaki sonunu ve cezasız kalıp göçen zalimleri, mutlak ilâhî adaletin tecellisi çerçevesinde şöyle değerlendirir:

1. 1Dünyada kimi zalimler cezasız, kimi mazlumlar karşılıksız kalarak göçüp gider: 'Zâlim izzetinde, mazlûm zilletinde kalıp buradan göçüp gidiyorlar. Demek, bir mahkeme-i kübrâya bırakılıyor.'
2. 2Öyleyse dünyadaki cezalandırmanın eksik görünmesi, adaletin yokluğu değil; asıl hesabın daha büyük ve bâki bir mahkemeye tehir edilmesidir.
3. 3Her şeyi yerli yerine koyan mutlak hikmet ve adalet, zulmün ebediyen karşılıksız kalmasını kabul etmez; bu yüzden bâki bir âlem ve büyük bir hesap günü zorunludur.

Alıntılar birincil metinden (Sözler, Onuncu Söz, Üçüncü Hakikat) doğrulanmıştır. Bu, âyetler üzerine modern bir tefsir/risale okumasıdır (beşerî yorum katmanı); Kur'an'ın kesin beyanıyla özdeş değildir.

لَقَدْ كَانَ لِسَبَأٍ فِي مَسْكَنِهِمْ اٰيَةٌ جَنَّتَانِ عَنْ يَمِينٍ وَشِمَالٍ كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ

فَاَعْرَضُوا فَاَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ اُكُلٍ خَمْطٍ وَاَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ

ذٰلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِمَا كَفَرُوا وَهَلْ نُجَازِٓي اِلَّا الْكَفُورَ

Muhtasar İbn Kesîr metninde (Sebe' 34:15): Sebe halkı, Me'rib barajının iki yanında uzanan bereketli iki bahçeyle ve bolluk içinde bir beldeyle rızıklandırılmış, şükretmeleri emredilmişti. Şükür yerine yüz çevirip nankörlük edince baraj çökmüş, bereketli bahçeler buruk meyveli, dikenli bir çorakla yer değiştirmiştir. Netice, cezanın nankörlüğün karşılığı olduğudur. (Tefsir özeti.)