يٓا اَيُّهَا الَّذِينَ اٰمَنُوا لَا تَأْكُلُوا اَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ اِلٓا اَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ وَلَا تَقْتُلُوا اَنْفُسَكُمْ اِنَّ اللّٰهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيماً

وَلَا تَأْكُلُوا اَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا اِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقاً مِنْ اَمْوَالِ النَّاسِ بِالْاِثْمِ وَاَنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Muhtasar İbn Kesîr metninde (4:29): Allah'ın mü'minleri birbirlerinin malını faiz, kumar gibi meşru olmayan yollarla elde etmekten men ettiği; karşılıklı rızayla yapılan ticaretin ise meşru olduğu belirtilir. Metin bunu Peygamber'in "Alıcı ve satıcı ayrılmadıkça muhayyerdir" hadisiyle destekler: alıcı ile satıcı, aynı mecliste bulunup henüz fiziken ayrılmadıkları sürece akdi sürdürme veya bozma seçeneğine (meclis muhayyerliği / hıyârü'l-meclis) sahiptir. Böylece âyetteki "karşılıklı rıza" şartı yalnız akit anındaki bir onay olmaktan çıkıp, taraflar ayrılana dek süren fiilî bir cayma serbestliğiyle korunmuş olur. (Tefsir özeti.)

Bediüzzaman bâtıl kazancın kapısının nerede açıldığını gösterir:

1. 1"Kanaatsizlik ise sa'ye, çalışmaya şevki kırar. […] Ve meşru, helâl, az malı terk edip; gayr-ı meşru, külfetsiz bir malı arar. Ve o yolda izzetini, belki haysiyetini feda eder."
2. 2Hırs, az da olsa helâl olanı bıraktırıp külfetsiz olanı arattırır; kayıp yalnız malda değil, izzette olur.

İktisat Risalesi büyük ölçüde harcamayı konu edinir; kazanca değen kısım bu Yedinci Nükte'dir, künye buna göre verilmiştir. Alıntı birincil metinden doğrulanmıştır. Beşerî yorum katmanıdır.

اَلَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبٰوا لَا يَقُومُونَ اِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذٰلِكَ بِاَنَّهُمْ قَالُوا اِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبٰوا وَاَحَلَّ اللّٰهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبٰوا

يٓا اَيُّهَا الَّذِينَ اٰمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَذَرُوا مَا بَـقِيَ مِنَ الرِّبٰٓوا اِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ فَاِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللّٰهِ وَرَسُولِهِ وَاِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُسُ اَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ

وَمٓا اٰتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فٓي اَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُوا عِنْدَ اللّٰهِ وَمَا اٰتَيْتُمْ مِنْ زَكٰوةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللّٰهِ فَاُولٰٓئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ

Muhtasar İbn Kesîr metninde (2:275): faiz yiyenlerin kıyamet günü çarpılmış hâlde diriltileceği; "ticaret de faiz gibidir" iddiasının geçersiz olduğu, Allah'ın kullarının yararını bildiği için ticareti helâl, faizi haram kıldığı vurgulanır. Uyarı geldikten sonra faizi bırakanın geçmişinin bağışlandığı belirtilir. (Tefsir özeti.)

Bediüzzaman toplumsal çalkantıyı iki cümleye bağlar ve her birine bir hüküm karşılık getirir:

1. 1"Kur'an, birinci kelimeyi esasından 'vücub-u zekât' ile kal'eder, tedavi eder. İkinci kelimenin esasını 'hurmet-i riba' ile kal'edip tedavi eder."
2. 2Söz konusu iki cümle şudur: "Ben tok olayım, başkası açlıktan ölse bana ne" ve "Sen çalış, ben yiyeyim." Birincisinin ilacı zekâtın farziyeti, ikincisininki ribânın haramlığıdır.

Bu formülü Bediüzzaman'ın kendisi daha önceki bir esere bağlar ("İşârâtü'l-İ'câz'da ispat edildiği gibi"); asıl yeri İşârâtü'l-İ'câz'ın Bakara 2:3 tefsiridir, Hutbe-i Şamiye'de de kısa bir üçüncü ifadesi vardır. Üç ifade birebir aynı değildir. Aynı sayfada geçen kurumsal öneri niteliğindeki cümle, bu sayfa Kur'an'dan bir iktisat programı türetmediği için alınmamıştır. Alıntı birincil metinden doğrulanmıştır. Beşerî yorum katmanıdır.

وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ اَلَّذِينَ اِذَا ا‌كْتَالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ وَاِذَا كَالُوهُمْ اَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ

وَاَوْفُوا الْكَيْلَ اِذَا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذٰلِكَ خَيْرٌ وَاَحْسَنُ تَأْوِيلاً

وَيَا قَوْمِ اَوْفُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ اَشْيَاءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْاَرْضِ مُفْسِدِينَ

Muhtasar İbn Kesîr metninde (83:1): "Ölçüde-tartıda hile yapanlara veyl" ifadesinin, alırken tam isteyip verirken eksik veren tüccarları kınadığı belirtilir. Allah'ın her muamelede tam ve âdil ölçüyü emrettiği; Medine halkının bu âyet indikten sonra bu konudaki hâllerini düzelttiği nakledilir. (Tefsir özeti.)

مٓا اَفَاءَ اللّٰهُ عَلٰى رَسُولِهِ مِنْ اَهْلِ الْقُرٰى فَلِلّٰهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبٰى وَالْيَتَامٰى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْاَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ

وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ اَلِيمٍ يَوْمَ يُحْمٰى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوٰى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ

مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ اَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللّٰهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ اَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللّٰهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشٓاءُ

Muhtasar İbn Kesîr metninde (59:7): bu âyetin, savaşsız elde edilen fey' gelirinin dağıtımını düzenlediği; bu usulün, servetin yalnız zenginler arasında dolaşan bir güce dönüşmemesi, yani zenginlerin kaynakları tekelleştirip yoksulları dışlamaması için konulduğu belirtilir. (Tefsir özeti.)

Bediüzzaman zekâtı bireysel bir ibadetin ötesinde, toplumu ayakta tutan bir yapı olarak tarif eder:

1. 1"Namaz dinin direği ve kıvamı olduğu gibi zekât da İslâm'ın kantarası yani köprüsüdür. […] İnsanların heyet-i içtimaiyesinde intizam ve asayişi temin eden köprü zekâttır."
2. 2Aynı bahiste âyetin lafzından infakın şartları çıkarılır: israf olmaması, kişinin kendi malından olması, minnetle bozulmaması, fakirlik korkusuyla terk edilmemesi ve alanın zarurî ihtiyacına harcanması.

Alıntı birincil metinden doğrulanmıştır. Beşerî yorum katmanıdır; Kur'an'ın kesin beyanıyla özdeş değildir.

يٓا اَيُّهَا الَّذِينَ اٰمَنُوا اَوْفُوا بِالْعُقُودِ

فَاِنْ اَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ اَمَانَتَهُ وَلْيَتَّقِ اللّٰهَ رَبَّهُ وَلَا تَكْتُمُوا الشَّهَادَةَ

Muhtasar İbn Kesîr metninde (2:282): belirli vadeli borçların, doğruluğu koruyup anlaşmazlığı önlemek için yazıyla belgelenmesinin emredildiği; vadeli işlemleri yazmanın "Allah katında daha âdil" olduğu, şahitlerin ayrıntıları hatırlamasına yardımcı olduğu ve ihtilafı önlediği belirtilir. (Tefsir özeti.)

يَا بَنِي اٰدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا اِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ

وَالَّذِينَ اِذَا اَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذٰلِكَ قَوَاماً

وَاٰتِ ذَا الْقُرْبٰى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً اِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا اِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ

Muhtasar İbn Kesîr metninde (7:31): âyetin ibadette güzel giyinmeyi emrettiği, yiyip içmeye izin verirken israfı yasakladığı; İbn Abbâs'tan "israf ve kibirden kaçınma" nakliyle ölçülülüğün vurgulandığı belirtilir. Bediüzzaman Said Nursi de İktisat Risalesi'nde (Lem'alar, 19. Lem'a) bu âyeti esas alarak iktisadı; israfın reddi, kanaat ve şükür ekseninde okur (modern tefsir/risale katmanı, beşerî yorum). (Tefsir özeti.)

Bediüzzaman Said Nursi, İktisat Risalesi'ni A'râf 7:31 âyeti üzerine yedi nükte hâlinde bina eder ve iktisadı şu eksenlerde okur:

1. 1İktisat bir şükürdür (şükr-ü manevî); israf ise nimete karşı hasaretli bir küçümsemedir (istihfaf).
2. 2İktisat bereket ve izzet sebebidir; insanı kimseye minnet etmemeye (istiğnâ) götürür. İsraf ise fakr, zillet ve manevî dilenciliğe düşürür.
3. 3İktisat cimrilik (hısset) değildir: "İktisat, izzet ve cömertliktir." Cimrilikle yalnızca sûretâ bir benzerliği vardır (bu, Furkân 25:67'deki ne israf ne cimrilik ölçüsüyle örtüşür).
4. 4Hırs, haybet ve hasâretin (mahrumiyet ve kaybın) sebebidir; kanaat ise "hüsn-ü maişet ve rahat-ı hayatın definesi"dir.
5. 5Dildeki tat alma duyusu (zâika) bir kapıcıdır, hâkim değil; israf onu efendi yapar. Şükreden için ise ilâhî rahmetin mutfaklarına bakan bir nâzır olur.
6. 6Rızık ikidir: hakiki rızık (hayatın zarurî ihtiyacı; ilâhî taahhüt altında olduğundan meşrû dairede herkes bulabilir) ile mecazî rızık (âdet ve suistimalle zarurî sanılan, çoğu kez izzeti feda ettiren ihtiyaçlar). İktisat, ikisini ayırıp insanı mecazî rızkın esaretinden korur.

Alıntı ve özetler birincil metinden (Lem'alar, 19. Lem'a) ve Ali Bakkal'ın akademik incelemesinden doğrulanmıştır. Bu, âyet üzerine modern bir tefsir/risale okumasıdır (beşerî yorum katmanı); Kur'an'ın kesin beyanıyla özdeş değildir.