وَاِنَّكَ لَعَلٰى خُلُقٍ عَظِيمٍ

لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللّٰهِ اُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُوا اللّٰهَ وَالْيَوْمَ الْاٰخِرَ وَذَكَرَ اللّٰهَ كَثِيراً

Muhtasar İbn Kesîr metninde (68:4): âyet Peygamber'in (s.a.v.) olağanüstü ahlâkını över; Hz. Âişe'den nakledilen "onun ahlâkı Kur'an'dı" sözüyle, onun Kur'an'ın öğretilerini bizzat yaşadığı vurgulanır. Metin ayrıca hayâ, yumuşaklık ve affetme gibi vasıfları ve "ben ancak güzel ahlâkı tamamlamak için gönderildim" rivayetini aktarır. (Tefsir özeti.)

Bediüzzaman, Kur'an'ın bildirdiği güzel ahlâkın örneği olarak Peygamber'i gösterir:

1. 1"Rivayat-ı sahiha ile […] sahabe-i güzin, Hazret-i Peygamber aleyhissalâtü vesselâmı tarif ettikleri zaman ‘Hulukuhu’l-Kur’an’ diye tarif ediyorlardı."
2. 2"Yani Kur’an’ın beyan ettiği mehasin-i ahlâkın misali, Muhammed aleyhissalâtü vesselâmdır."

Bu Lem’a’nın kendi serlevha âyetleri Âl-i İmrân 3:164, Tevbe 9:128-129 ve Âl-i İmrân 3:31’dir; temanın ikinci çapası Ahzâb 33:21 orada geçmez. Alıntı birincil metinden doğrulanmıştır. Beşerî yorum katmanıdır.

يٓا اَيُّهَا الَّذِينَ اٰمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلٰوةِ اِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصَّابِرِينَ

يٓا اَيُّهَا الَّذِينَ اٰمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

قُلْ يَا عِبَادِ الَّذِينَ اٰمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ لِلَّذِينَ اَحْسَنُوا فِي هٰذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ وَاَرْضُ اللّٰهِ وَاسِعَةٌ اِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ اَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ

Muhtasar İbn Kesîr metninde (2:153): sabır ve namaz, musibetlerin etkisini hafifletmede en güzel yardımcılardır. Metin sabrı üçe ayırır: haramlardan kaçınmak, zorluğuna rağmen ibadetleri yerine getirmek ve sıkıntılara sebatla dayanmak. "Allah sabredenlerle beraberdir" ifadesiyle metanet gösterenlere ilâhî desteğin eşlik ettiği vurgulanır. (Tefsir özeti.)

Bediüzzaman sabrı üçe ayırır; insana verilmiş bir kuvvet olarak anlatır:

1. 1"Sen üç sabır ile mükellefsin. Birisi: Taat üstünde sabırdır. Birisi: Masiyetten sabırdır. Diğeri: Musibete karşı sabırdır."
2. 2"Cenab-ı Hakk’ın sana verdiği sabır kuvvetini, eğer yanlış yolda dağıtmazsan her meşakkate ve her musibete kâfi gelebilir ve o kuvvetle dayan."

Aynı ikaz Psikoloji & Nefs sayfasında da anılır; orada aceleciliğin kaynağı, burada sabrın üç kısmı bakımından okunur. Alıntı birincil metinden doğrulanmıştır. Beşerî yorum katmanıdır.

يٓا اَيُّهَا الَّذِينَ اٰمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ

وَالَّذِينَ هُمْ لِاَمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَاعُونَ

يٓا اَيُّهَا الَّذِينَ اٰمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَقُولُوا قَوْلاً سَدِيداً

Muhtasar İbn Kesîr metninde (9:119): doğruluk kurtuluşa götüren yoldur; "Doğruluğa sarılın, çünkü doğruluk iyiliğe, iyilik cennete götürür; yalan günaha, günah ateşe götürür" rivayeti aktarılır. Geri bırakılan Ka'b b. Mâlik'in, elli günlük zorlu boykota rağmen mazeret uydurmayıp doğruyu söylemesi ve bunun affına vesile olması örnek verilir. (Tefsir özeti.)

Bediüzzaman doğruluğu iyi huylardan biri değil, hepsini birbirine bağlayan temel sayar:

1. 1"Sıdk, İslâmiyet’in üssü’l-esasıdır ve ulvi seciyelerinin rabıtasıdır."
2. 2"Riyakârlık, fiilî bir nevi yalancılıktır." Yani yalan yalnız sözde değil, davranışta da olur.

Hutbe-i Şamiye müstakil bir risaledir; bazı dijital nüshalarda Mektubat menüsü altında listelense de Mektubat’ın bir parçası değildir, künye buna göre verilmiştir. Alıntı birincil metinden doğrulanmıştır. Beşerî yorum katmanıdır.

اَلَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرٓاءِ وَالضَّرٓاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللّٰهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ

خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَاَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ

وَجَزٰٓؤُا سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَاَصْلَحَ فَاَجْرُهُ عَلَى اللّٰهِ اِنَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ

Muhtasar İbn Kesîr metninde (3:134): âyette tarif edilenler, öfkelendiklerinde öfkelerine göre davranmayıp onu tutan kimselerdir; "güçlü, insanları alt eden değil, öfkelendiğinde kendine hâkim olandır" hadisi aktarılır. Kendilerine haksızlık edenleri bağışlayıp kin tutmamak en üstün davranış sayılır. (Tefsir özeti.)

Bediüzzaman Said Nursi, Uhuvvet Risalesi'nde mü'minler arası kin ve öfkeyi (çapa âyeti Hucurât 49:10; ayrıca Âl-i İmrân 3:134 ve Fussilet 41:34) şu çerçevede ele alır:

1. 1Bir mü'mine kusuru yüzünden kin beslemek haksızlıktır: onun sevgiye lâyık pek çok sıfatını (iman, İslâmiyet) tek bir kusur uğruna mahkûm etmek zulümdür.
2. 2Adâvet (düşmanlık) ile muhabbet, nur ile zulmet gibi zıttır; ikisi bir kalpte gerçek anlamıyla birlikte bulunamaz.
3. 3Kin ve öfke en çok onu tutanın kendisine zarar verir; kişi "nefsini bir azab-ı elîmde bırakır."
4. 4Düşmanlık edilecekse düşmanlığın kendisine edilmelidir: "Adâvet etmek istersen kalbindeki adâvete adâvet et, onun ref'ine (kaldırılmasına) çalış."
5. 5Kötülüğe kötülükle karşılık husumeti artırır; iyilikle karşılık ise pişmanlık doğurur ve düşmanı dosta çevirir.

Alıntılar birincil metinden (Mektubat, 22. Mektup, Birinci Mebhas) doğrulanmıştır. Bu, âyetler üzerine modern bir tefsir/risale okumasıdır (beşerî yorum katmanı); Kur'an'ın kesin beyanıyla özdeş değildir.

وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْاَرْضِ مَرَحاً اِنَّ اللّٰهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ اِنَّ اَنْكَرَ الْاَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ

وَعِبَادُ الرَّحْمٰنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْاَرْضِ هَوْناً وَاِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَاماً

وَلَا تَمْشِ فِي الْاَرْضِ مَرَحاً اِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْاَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولاً

Muhtasar İbn Kesîr metninde (31:18): insanlarla konuşurken kibirle yüz çevirmemek, onlara yumuşak ve güler yüzle davranmak gerektiği belirtilir. Yeryüzünde kasılarak, kibir ve inatla yürümek de yasaklanır; çünkü "Allah kendini beğenmiş hiçbir övüngeni sevmez." (Tefsir özeti.)

Bediüzzaman tevazuyu, iyilikleri Allah'ın ihsanı bilmek üzerinden açıklar:

1. 1"Nefsin muktezası, daima iyiliği kendinden bilip fahir ve ucbe girer."
2. 2"Bu hatvede nefsinde yalnız kusuru ve naksı ve aczi ve fakrı görüp bütün mehasin ve kemalâtını, Fâtır-ı Zülcelal tarafından ona ihsan edilmiş nimetler olduğunu anlayıp, fahir yerinde şükür ve temeddüh yerinde hamdetmektir."

Aynı hatveden farklı bir cümle İnsan Yolculuğu sayfasında takvâ aşamasında kullanılır. Alıntı birincil metinden doğrulanmıştır. Beşerî yorum katmanıdır.

يٓا اَيُّهَا الَّذِينَ اٰمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسٰٓى اَنْ يَكُونُوا خَيْراً مِنْهُمْ وَلَا نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ عَسٰٓى اَنْ يَكُنَّ خَيْراً مِنْهُنَّ وَلَا تَلْمِزُوا اَنْفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْاَلْقَابِ

يٓا اَيُّهَا الَّذِينَ اٰمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ اِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ اِثْمٌ وَلَا تَجَسَّسُوا وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً اَيُحِبُّ اَحَدُكُمْ اَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ اَخِيهِ مَيْتاً فَكَرِهْتُمُوهُ

وَاِذْ اَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي اِسْرَائِلَ لَا تَعْبُدُونَ اِلَّا اللّٰهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ اِحْسَاناً وَذِي الْقُرْبٰى وَالْيَتَامٰى وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً

Muhtasar İbn Kesîr metninde (49:12): asılsız zandan sakınmak gerekir; Hz. Ömer'in "kardeşinin sözüne, iyi bir mazeret bulabildiğin sürece kötü anlam yükleme" sözü ile Peygamber'in "zandan sakının, çünkü zan sözlerin en yalanıdır" uyarısı aktarılır. Gıybet "kardeşini hoşlanmayacağı şekilde anmak" diye tanımlanır; ölü etini yeme benzetmesiyle ondan tiksinilmesi gerektiği anlatılır. (Tefsir özeti.)

Bu hâtime doğrudan Hucurât 49:12 üzerine kuruludur; Bediüzzaman gıybeti, düşmanlık ve haset sahiplerinin kullandığı bir silaha benzetir:

1. 1"Gıybet, ehl-i adâvet ve hased ve inadın en çok istimal ettikleri alçak bir silahtır. İzzet-i nefis sahibi, bu pis silaha tenezzül edip istimal etmez."
2. 2Aynı yerde gıybetin tarifi de verilir: "Gıybet edilen adam hazır olsa idi ve işitse idi, kerahet edip darılacaktı."

Alıntı birincil metinden doğrulanmıştır. Beşerî yorum katmanıdır; Kur’an’ın kesin beyanıyla özdeş değildir.